مصلح‌های غذایی را بشناسید

در طب سنتی ایران، مصلح به دوایی گفته می‌شود که یک خوردنی یا آشامیدنی را اصلاح کند، خواه ضرر آن را رفع یا به اثر بیشتر آن کمک کرده یا قوت آن را حفظ یا شدت و حدت آن را کم کند یا موجب رسیدن غذا یا دوا به موضع خاص شود.

در روش تغذیه‌ی سنتی ایرانیان، همیشه به همراهی مصلح‌ها با غذاها و دواهای مختلف توجه می‌شده و بسیاری از خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها بدون مصلح مصرف نمی‌شده‌اند، اما متاسفانه امروزه بسیاری از این مصلح‌ها کنار گذاشته شده‌اند که سبب کاهش کم و کیف جذب و هضم غذا و افزایش آثار و عوارض آن‌ها خواهد بود.

به پیرامون خود و غذاهایی که می‌خورید توجه کنید؛ خوردن برنج با زیره‌ی سیاه، کاهو با سکنجبین، ماست با نعناع، پونه با سیاه‌دانه، کباب گوسفند با سماق، تخم مرغ با دارچین، شیر با عسل، عدسی و باقلا با گلپر، دوغ با کاکوتی، آویشن با نعناع، ماهی با سیر یا گردو، آبگوشت با ترشی و… یا پختن گوشت و مرغ همراه دارچین، زنجبیل و پیاز و نمونه‌های فراوان دیگر، هیچ‌گاه از سر تفنن یا توجه به مزه و رنگ غذاها نبوده است. حتی ترکیب و دستور پخت غذاهای اصیل ایرانی نیز بسیار حکیمانه و طبیبانه بوده و مثلا شما لیمو عمانی را در فسنجان یا گردو را در قیمه یا قورمه‌سبزی نمی‌بینید. لازم است بدانیم همه‌ی این‌ها بر اساس دانش و تجربه‌ای عمیق و حکیمانه به دست آمده و شکل گرفته‌اند.

آن اندازه از توجه به تغذیه‌ی اصولی و درست که در طب ایرانی به چشم می‌خورد، کمتر در دیگر مکاتب طبی دنیا دیده می‌شود. حکیمان ایران‌ زمین معتقد بودند: « اگر طبیب، درمان بیمار خود را از اصلاح غذای او آغاز نکند، گویی بر کشتن او جرات یافته است!»

 دیدگاه پیشوایان دینی نیز اهمیت بی‌اندازه‌ی تغذیه‌ی درست را به ما گوشزد می‌کند. رسول خدا (ص) فرموده‌اند: «معده، خانه‌ی همه‌ی بیماری‌هاست.» در قرآن کریم هم به دقت در خوردن وآشامیدن تاکید شده و آمده است: « انظر الی طعامک»، یعنی به غذایت با دقت بنگر.

لازم است به موضوع دیگری هم توجه شود و آن نقش ادویه به عنوان گروه بزرگی از مصلح‌ها در اصلاح مواد غذایی است.

متاسفانه امروزه بیشتر به ادویه به عنوان مزه‌دهنده و رنگ‌دهنده غذاها توجه می‌شود و این‌که غذاها و ادویه‌ها پس از ورود به بدن موجب چه تغییرات مطلوب یا نامطلوبی می‌شوند، مورد توجه نیست. باید دقت کرد بهداشت، پیشگیری و درمان بیماری‌های جسم و روح و روان انسان‌ها تا زمانی که الگوی زندگی از جمله خوردن و آشامیدن آنان کامل و درست نباشد، میسر نخواهد شد.

امام صادق(ع) می‌فرماید: «غذای تو باید دوای تو باشد»، یعنی باید با توجه دقیق به آنچه می‌خوریم، در پی رفاه و تندرستی و شادابی هم باشیم.

اصلاح تغذیه، یک ضرورت است

طب ایرانی بر پایه‌ی نظریه‌ی اخلاط چهارگانه (سودا، صفرا، بلغم و خون) و نیز مفاهیم مزاج و کیفیت‌های چهارگانه سردی، گرمی، تری و خشکی بنا شده است. هر انسانی به طور سرشتی و ژنتیکی دارای طبیعت یا مزاجی است که موجب ویژگی‌های خاص جسمی، روحی و اخلاقی در او می‌شود و رابطه‌ی او با دنیای پیرامونش و از جمله خوراکی‌ها را هم تحت تاثیر قرار می‌دهد. مثلا یک فرد گرم‌مزاج تحمل گرما را ندارد، در زمستان لباس کم می‌پوشد، آب زیاد می‌خورد، میل به خنکی‌ها و غذاهای سرد مانند ماست و خیار و ترشی دارد، در صورت مصرف زیاد غذاهای گرم چون عسل و خرما و دارچین، ممکن است جوش، خارش و کهیر پیدا کند و….

در جهان آفرینش، علاوه بر انسان‌ها، همه‌ی جانداران و حتی موجودات بی‌جان، رنگ‌ها، تصویر‌ها، هواها، اقلیم‌های جغرافیایی و… طبع و مزاج خاص خود را دارند. هر ماده‌ی غذایی هم بسته به طبع و مزاج خود، وقتی وارد بدن می‌شود موجب تولید نسبتی از اخلاط چهارگانه و ایجاد کیفیاتی در بدن می‌شود. به عنوان مثال کاهو، طبع سرد و تر دارد یا زنجبیل، گرم و خشک است.

انتخاب‌های مناسب با نوع مزاج

هر کسی بسته به طبع و مزاج خود باید خوراکی‌های مناسب حال خود را برگزیند و بیشتر آن‌ها را مصرف ‌کند. به عنوان مثال، فردی که طبع گرم دارد باید غذاهای سردی‌افزا مصرف کند تا گرمی زیادی او تعدیل شود و در تندرستی و تعادل جسمی و گوارشی به سر ببرد. چنین فردی باید کمتر گرمی بخورد و موقع خوردن غذاهای گرم به اصلاح و تعدیل آن‌‌ها توجه داشته باشد.

تذکر دوباره‌ی این نکته مهم است که مصلح‌ها صرفا به اصلاح عوارض و کیفیات بد خوراکی‌ها مربوط نیستند و دیگر اینکه گاهی برای یک خوردنی یا نوشیدنی، مصلح‌های مختلفی بر اساس فرد خورنده یا دیگر شرایط محیطی توصیه شده است.

مهم‌ترین مصلح‌ها

باقلا: می‌تواند موجب نفخ و احساس سنگینی در سر، کاهش حافظه، خواب‌های آشفته و ایجاد خارش بدن شود، به همین دلیل توصیه شده پوست آن را بکنند، در آب بجوشانند، آب آن را دور بریزند و سپس بپزند و با روغن بادام و ادویه‌ی گرمی چون آویشن، گلپر، فلفل، پونه، دارچین و قرنفل (میخک) میل کنند.

عدس: برای افراد سوداوی‌مزاج و کسانی که دچار ضعف بینایی، بواسیر و مشکلات گوارشی و ادراری هستند، مناسب نیست و زیاد خوردن آن موجب غلظت خون، کاهش بینایی، برخی مشکلات روحی چون اندوه و افسردگی، ایجاد برخی توده‌ها و ورم‌ها، قولنج، بواسیر، مشکلات قاعدگی، کاهش میل جنسی، دیدن خواب‌های مشوش و… می‌شود.

مصلح عدس، پختن آن با روغن کنجد تازه یا روغن گاو و سرکه یا جو و خوردنش با گوشت یا گلپر است.

ماهی: کیفیت غالب در ماهی‌ها، تری است. ماهی‌های دریای خزر بیشتر سرد و ترند و ماهی‌های خلیج فارس، بیشتر گرم و تر به همین دلیل خوردن ماهی‌ها همراه با دوغ، ماست، سرکه و ترشی‌ها و دیگر خوردنی‌های افزاینده سردی و تری یا خوردن ماهی در فصل‌های سرد به‌ویژه زمستان نهی شده است.

باید در پختن ماهی‌ها از سبزی‌ها و ادویه‌های گرم و مایل به خشکی استفاده شود و همراه آن، زیتون،سیر، دارچین، زنجبیل، فلفل، جوز هندی، گردو و… مصرف شود.

ماست: سرد و تر است و هرچه ترش‌تر و رقیق‌تر باشد، سردی و تری آن بیشتر خواهد بود. خوردن ماست برای افراد سردمزاج و کسانی که معده‌های سردی دارند مناسب نیست، دیرهضم است و مواد نامناسبی تولید می‌کند که می‌توانند موجب بیماری‌های گوارشی، پوستی، عصبی و مفصلی شوند. مصلح ماست هم ادویه‌های گرم چون نعناع، پونه، گل‌سرخ، کاکوتی و زنجبیل است.

برنج: طبیعت برنج خشک است، اما در گرمی و سردی آن، حکمای طب سنتی اختلاف دارند و بعضی آن را سرد، بعضی گرم و بعضی معتدل دانسته‌اند. حقیقت آن است که برنج «مرکب‌‌القوی» است و در گرم‌مزاجان، گرمی و در سردمزاجان، سردی پدید می‌آورد. البته روش پخت برنج هم مهم است، زیرا اگر آن را در آب بجوشانند، آبکش کنند و چلو بپزند، جرم آن، سرد و آب آن، گرم است، اما اگر کته یا دم‌پخت کنند، مایل به گرمی خواهد بود. توصیه شده برنج را به‌ویژه افراد سردمزاج با زیره میل کنند.

شیر، کره و خامه: کره، روغن و دیگر چربی‌ها و خوردنی‌های چرب، موجب تضعیف و رخوت معده می‌شوند، اشتهای فرد را از بین می‌برند و در صورت زیاده‌روی موجب اسهال می‌شوند، به همین خاطر توصیه شده این مواد همیشه به همراه نمک، شکر، عسل، مربا و… خورده شوند.

مصلح پنیر: مغز گردو، آویشن، سبزی‌های معطر، سیاه‌دانه، کنجد و زیره سیاه

مصلح سالاد خیار و گوجه و کاهو: هویج، روغن‌زیتون و انواع ادویه‌ی بسیار گرم مانند دارچین، زیره، پونه، نعناع و …

مصلح مرکبات: گلپر، نمک و عسل

مصلح عام غذاهای گرم: سکنجبین

مصلح عام غذاهای سرد: عسل

مصلح گوشت‌های گرم: گشنیز، سماق و مرزه

نکته آخر…

رنگ‌ها، لباس‌ها، زمین، مصالح ساختمانی، وسایل پلاستیکی، محیط‌های جغرافیایی، خوراکی‌ها، احساسات، رفتارهای مذهبی، رفتارهای اجتماعی، رفتارهای جنسی، بارداری، تکلم، تفکر، کار، ورزش و… هر کدام دارای طبع و مزاج خاص بوده و هر یک به نسبتی در روح و روان و جسم و نوع شخصیت آدمی اثرگذار هستند.

منبع: تندرستان