آشنایی با عبا بافی

آشنایی با عبا بافی

«عبا» از جمله دستبافت ‏های سنتی کشورمان است که از دیرزمان در مناطقی چون بوشهر، اصفهان و  شهرستان نائین نایین تولید میشده است.

 

درحال‏ حاضر نیز بافت معروف‏ترین و مرغوب‏ترین عباهای پشمین در «محمدیه» محله ای تاریخی شهر کهن نایین واقع درصد و پنجاه کیلومتری شمال شرقی‏ اصفهان به عنوان فرآورده‏ای بومی در ابعادی گستره رواج دارد.

این رشته از صنایع دستی با حفظ شیوه های سنتی و با استفاده از مواد اولیه‏ طبیعی به عنوان ممرّ اصلی معاش اهالی محمدیه در طول سده‏های‏ اخیر مطرح بوده است. چنانچه اگر از کوچه‏ های این محل گذر کنی در هر سو کارگاه‏ های زیرزمینی عبابافی را می ‏بینی که بر کف معابر دهان گشوده و از روزنه‏ های تنگشان صدای بالا و پایین رفتن وردها و باز و بسته شدن دفتین‏ها را خواهید شنید.

الیاف مورد استفاده در عبا بافی

«پشم» اعم از پشم گوسفند یا شتر ماده‏ی اصلی تهیه ‏عباست. در گذشته ه‏ای نه چنان دور پشم به عنوان تار نیز در بافت عبا به کار می‏رفته‏ است اما امروزه برای چله ‏کشی عبا از نخ‏های پنبه ه‏ای شمار ۲/۳۲ و ۲/۲۵ که‏ توسط کارخانجات ریسندگی تولید می‏ شود و علاوه بر داشتن ضخامت‏ یکنواخت، چله ‏کشی آن نیز آسان تر انجام می‏ گیرد، استفاده می‏شود.

اینکه از چه زمانی نخ پنبه ه‏ای جایگزین کرک در تار عبا شد نامشخص است، ولی تا آنجا که حافظه‏ بافندگان حاضر یاری می‏کند، حدود ۵۰ سال پیش هم نخ چله‏ مانند حالا از بازار اصفهان خریداری می‏شده است.استفاده از پشم گوسفند بنا به عللی از قبیل:سهل الحصول بودن،قابلیت بافت سریع‏تر،تمیزتر و ارزان‏تر بودن بر پشم شتر رجحان یافته است ولی کیفیت و مرغوبیت عبای بافته‏شده‏ از پشم تشر به مراتب بیشتر است.

در بافت هر عبا سه کیلو پشم مصرف‏ می‏ شود و به علاوه به علت ظرافت الیاف، بافت آن وقت بیشتری(تا سه برابر وقتی که صرف بافتن عبایی با پشم گوسفند می‏شود) می‏ گیرد. همچنین‏ موچینی و پرداخت آن مستلزم صرف وقت بیشتری است که مجموعه‏ این‏ عوامل باعث می‏گردد که بافندگان، استفاده از کرک شتر را مقرون به صرفه‏ ندانسته و از آن پرهیز نمایند.

مقدمات کار

پشم مورد مصرف در عبابافی مانند سایر الیاف نباتی و حیوانی دارای‏ ناخالصی‏ هایی است که باید از آن گرفته شود. بدین منظور توده‏ای پشم طی‏ مراحل مختلفی از مو، خار و خاشاک، چربی‏ ها، گردو خاک و کثافات پاک‏ می‏ گردد.

در اولین مرحله، توده‏ پشم موکشی و موها و خاشاک آن با دست بیرون‏ کشیده شده و بعد از آن در صورت لزوم رنگرزی می‏شود. عبا در چهار رنگ‏ سیاه، قهوه‏ای تیره، شتری و زرد تهیه می ‏شود. رنگ طبیعی کرک قهوه ‏ای‏ روشن متمایل به کرم است و برای تهیه ‏ بافته ‏هایی به رنگ‏های دیگر از مواد رنگدار طبیعی مانند پوست گردو، روناس و…استفاده می‏شود سپس پشم را شسته و پس از خشک کردن،آن را به حلاجی می‏ برند.

پشم بارها به ماشین‏ حلاجی سپرده می‏ شود و باز پس گرفته می‏شود و هربار لطیف ‏تر و در فواصل پر حلاجی با تیغ بریده می‏شود تا رشته‏های آن طول خود را از دست بدهند. این‏ عمل بارها تکرار می‏گردد چنان‏که توده پشمی که قبل از موکشی هفت کیلو وزن داشته است بعد از حلاجی به چهار کیلو و نهایتا پس از ریسیدن و بافته شدن عبا تنها دو کیلوگرم وزن خواهد داشت.

فعالیت‏هایی از قبیل موکشی،رنگرزی،شستشو،ریسیدن و ماسوره پیچی‏ برعهده‏ی زنان است که در کنار سایر وظایف آنان در خانه انجام می‏گیرد. ریسیدن پشم به همان روش ساده‏ی سنتی یعنی با استفاده از دوک نخریسی‏ و یا چرخ دستی انجام می‏گیرد.نخ رشته‏شده روی ماسوره‏ها پیچیده‏شده و به‏ عنوان پود در بافت عبا به کار می‏رود.

بافت عبا

عمل بافندگی عبارت از تبدیل دو ردیف نخ به پارچه است. به این صورت‏ که یک ردیف از الیاف در طول پارچه کشیده ‏شده که نام «تار» بر آنها نهاده ‏اند و الیاف دیگری نیز از عرض پارچه یعنی عمود بر تارها عبور می‏کند که «پود»  نامیده می‏شوند. دستگاه‏های ساده‏ بافندگی نیز دارای قسمت‏های مختلفی‏ هستند که کار آنها باید با یکدیگر هماهنگ باشد. ولی چهار مرحله‏ اصلی که‏ وجود آنها برای عمل بافندگی و تهیه‏ پارچه ضروری می ‏باشد عبارتند از:

 

 

ایجاد تار یا چله‏ کشی

تشکیل «دهنه‏ ی کار» یعنی جداسازی تارها به دو گروه یک در میان و تشکیل دو سطحی از نخ‏های تار که با یکدیگر زاویه می‏ سازند.

پودگذاری یعنی عبور دادن ماکوی حاصل ماسوره‏ی نخ پود از لابه لای نخ تار.

دفتین زدن که آخرین عمل اصلی دستگاه بافندگی بلافاصله پس از پودگذاری است و طی آن شانه‏ های دفتین با حرکت نوسانی خود،پود افزوده را به لبه‏ پارچه‏ی بافته (پود قبلی) زده و ضمن ایجاد انسجام در پارچه، تارها را نیز از هم جدا می‏ سازد.

زیر پای بافنده،پافشار یا پدال وردها قرار دارد که در اثر بالا و پایین رفتن‏ وردها دو دسته تار از هم بازشده و به اصطلاح دهنه ایجاد می‏کنند و در این‏ حال با عبور ماکو از وسط دهنه پودگذاری انجام می‏شود.سپس با زدن دفتین‏ و عوض کردن پاها دهانه‏ تارها تغییرکرده و امکان عبور مجدد ماکو و بافت‏ یک رج دیگر از پارچه مهیا می‏گردد.

کنترل عرض پارچه برعهده‏ی «متید» و ایجاد کشش متناسب تارها در پشت ورد برعهده‏ی «مفیله» خواهد بود.به تدریج که عمل بافت پیش می‏رود مقدار بیشتری از تارهای نورد عقب بازشده،پارچه‏ی بافته ‏شده روی نورد جلو پیچیده می‏شود تا بالاخره قواره‏ شش متری عبا تکمیل گردد.

 

پرداخت

پس از اینکه بافتن عبا خاتمه یافت آن را از نوردهای عقب و جلو باز می‏ کنند و رشته  اضافی تارها را از ابتدا و انتهای قواره می‏ چینند. اکنون‏ مرحله‏ پرداخت عبا فرا می ‏رسد.

پرداخت عبا نیز ابزارهای مخصوص خود را دارد که عبارتند از:

سوزنی،که تخته‏ای مربع‏شکل بوده و بر یک ضلع آن ردیفی از سوزن‏های نوک تیز تعبیه ‏شده، سوزنی که پرزهای اضافی را از لابه لای بافت‏ عبا بیرون‏ کشیده به سطح می‏آورد.

پرداخت، تخته‏ای است با ابعادی متناسب با کف دست انسان که روی‏ آن را با ورقی آجیده از حلبی پوشانده‏ اند. پرداخت،سطح عبا را از زائدات‏ باقیمانده پاک‏ کرده آن را لطیف و یکنواخت می‏ سازد.

درفش، زواید و خاشاکی را که با پرداخت و سوزنی به سطح عبا بالا آمده‏اند، بیرون می ‏کشد.

منقاش، رای برداشتن خاشاک و زواید داخل تار و پود عبا با درفش‏ توأمان عمل می‏کند.

تیغ عباتراشی، که موهای سطح عبا و پرزهای برآمده را تراشیده از بین‏ می‏برد.

قیچی برای صاف کردن لبه‏های کناری عبا و چیدن پرزهای خوابیده‏‏ کناره پس از اطو کردن.

سنگ یشم برای تیز کردن تیغ

اطوی ذغالی

پس از باز کردن پارچه‏ عبا از دستگاه بافندگی، آن را روی گود دیگری‏ برده و نورد پرداخت می ‏بندند. ابتدا و انتهای قوره‏ی بافته‏ شده را به دو نورد عقب و جلو محکم می‏نمایند و با سوزنی در یک جهت روی آن می‏کشند تا پرزهای درگیر تار و پود را به سطح پارچه بکشند. پس از آن به وسیله‏ تیغ‏ عباتراشی پرزها و موهای زائد سطح پارچه را می‏تراشند تا زیردست آن نرم و یکنواخت گردد. سپس مجددا پارچه را از نورد باز می‏کنند و روی میزی پهن و عمل اطوکشی را بر آن انجام می‏دهند.در این مرحله محلولی که مرکب از آب،برگ ساییده‏ی حنا و مقدار کمی صابون است به واسطه‏ گلوله‏ های پشمی‏ بر سطح عبا کشیده می‏شود به نحوی که آن را نمناک سازد.

سپس اطوی‏ ذغالی را که قبلا خوب داغ شده است با فشار و محکم روی آن می‏کشند تا باعث انسجام و استحکام بیشتر تار و پود و خوابیدن پرزهای باقیمانده روی‏ سطح عبا گردد. آن‏گاه نوبت به پرداخت می‏رسد و بعد از آن با استفاده از درفش‏ و منقاش تا جایی که چشم می‏بیند و دست لمس می‏کند،خس‏وخاشاک‏ تیزی‏ها و زبری‏های الیاف بیرون کشیده می‏شود و مجددا پرداخت انجام‏ می‏گیرد.در انتها نوبت به صاف کردن کناره‏ های دستبافته است که به وسیله‏ قیچی لبه‏ای آن را هموار می ‏کنند و پرزهای خوابیده در کناره‏ی عبا را می‏ چینند.