تغذیه سالمندان در طب سنتی

تغذیه سالمندان در طب سنتی

انسان در طول زندگی خود در هر مرحله از حیات تغییر می‌کند، البته جنین حرارت و رطوبت غریزی را که مایه‌ی حیات انسان است از پدر و مادر خود به ارث می‌برد. دوران زندگی انسان را می‌توان به ۴ مرحله تقسیم کرد که مرحله‌ی رشد از بدو تولد تا سی سالگی دارای مزاج گرم و تر، مرحله‌ی جوانی بین ۳۰ تا ۴۰ سالگی دارای مزاج گرم و خشک، مرحله میانسالی بین ۴۰ تا ۶۰ سالگی دارای مزاج سرد و خشک و مرحله پیری از ۶۰ سالگی به بالا دارای مزاج سرد و تر است.

 

حکما هدف اصلی طب سنتی را حفظ تندرستی می‌دانند و برای هر فصل یا هر سنی توصیه‌هایی برای حفظ سلامت افراد دارند. از آنجایی که افراد بالای ۶۰ سال اعضای رئیسه‌ی(اعضای اصلی بدن) آنها از جمله معده، کبد و قلب آنها به سمت سردی می‌رود و به دلیل سردی معده هضم غذا دچار مشکل شده و چون غذا به خوبی هضم نمی‌شود در بدن اخلاط مناسب تولید نمی‌شود و رطوبات و مواد زائد در بدن تجمع پیدا می‌کند.

با توجه به پیشرفت‌های پزشکی و بهداشتی، متوسط عمر انسان افزایش یافته و در  کشورهای پیشرفته، این میانگین بیشتر است. فرایند پیر شدن با کاهش تدریجی فعالیت‌های فیزیکی و افزایش بیماری‌های مزمن همراه است و به نظر می‌رسد که بهبود وضعیت تغذیه تا حد زیادی قادر است از این مشکلات پیشگیری کند  یا آنها را تخفیف دهد.

به همین دلیل یکی از مسائل مهم سالمندان، مسائل پزشکی و بهداشتی از جمله وضعیت تغذیه‌ی آنهاست. با افزایش سن، نیاز سالمندان به انرژی کاهش می‌یابد و تمایل به مصرف غذا کمتر می‌شود. در این حال اگر انتخاب غذا درست صورت نگیرد، میزان دریافت مواد مغذی ضروری در این گروه سنی پایین‌تر از حد مطلوب خواهد شد.

در این بحث به بررسی بعضی از مشکلات تغذیه‌ای سالمندان و نیز نیازهای تغذیه‌ای آنها خواهیم پرداخت.

عوامل موثر در ایجاد مشکلات تغذیه‌ای سالمندان

۱– عوامل جسمانی : مانند کاهش کل انرژی مورد نیاز، بیماری‌های مزمن، بی‌اشتهایی، تغییر در حس چشایی، خرابی دندان‌ها، بی‌تحرکی، ناتوانی جسمی، مشکلات گوارشی، تداخلات دارویی و یا تداخل غذا و داروها

۲– مشکلات روحی و روانی : افسردگی، تنهایی، از دست دادن همسر

۳– مشکلات اقتصادی : درآمد کم، کمبود امکانات برای تهیه‌ و طبخ غذای مناسب ، زندگی در آسایشگاه

نیازهای تغذیه‌ای سالمندان

انرژی

با افزایش سن ، میزان نیاز به انرژی کاهش می‌یابد که می‌تواند به دلیل کاهش فعالیت جسمی و کاهش توده‌ی عضلانی بدن باشد. در صورت دریافت انرژی بیش از حد نیاز مشکلات و عوارضی مانند چاقی، فشار خون، بیماری های قلبی – عروقی برای سالمند ایجاد می شود. میزان نیاز به انرژی برای هر سالمند متفاوت است و بر اساس وزن، قد، شرایط فیزیکی و سلامتی وی محاسبه می‌شود.

پروتئین

با افزایش سن، علاوه بر کاهش توده‌ی عضلانی، ذخیره‌ی پروتئینی بدن نیز کاهش می‌یابد و میزان نیاز به پروتـئین با افزایش سن نه تنها کاهش نمی‌یابد، بلکه ثابت مانده یا افزایش می‌یابد، به ویژه در صورت ابتلا به بعضی بیماری‌ها و یا عفونت‌ها.  ۱۶- ۱۴ در صد از انرژی دریافتی روزانه‌ی سالمندان باید از پروتـئین‌ها به ویژه پروتئـین‌های با کیفیت بالا تامین شود. بعضی از سالمندان ممکن است به دلیل مشکلات مالی، پروتـئین کافی دریافت نکنند که این مسئله باید مورد توجه قرار گیرد. البته میزان نیاز به پروتئـین‌ها نیز در اشخاص مختلف با توجه به شرایط بدنی آنها متفاوت است و گاهی در بعضی از سالمندان بیمار، ممکن است نیاز به کاهش پروتئـین دریافتی باشد.

مایعات

مصرف مایعات در سالمندان باید به مقدار کافی باشد. علایم کمبود آب در بسیاری از سالمندان ممکن است به صورت خشکی لب‌ها، گود افتادن چشم‌ها، تب، یبوست، کاهش حجم ادرار و تهوع باشد که این مسئله در مورد سالمندانی که در مناطق گرم زندگی می‌کنند بیشتر شایع است. استفاده از داروهای ادرارآور نیز از عوامل موثر در ایجاد کم‌آبی در سالمندان می‌باشد.

ویتامین ها و مواد معدنی

اغلب سالمندان علاقه‌ی زیادی به مصرف مکمل‌های ویتامیـنی دارند که باید از مصرفِ بیش از حد نیاز این مکمل‌ها خودداری شود.

در مورد ویتامین‌های محلول در آب، معمولاً کمبودی در سالمندان دیده نمی‌شود. مگر در سالمندان الکلی که کمبود ویتامین B1 می‌تواند وجود داشته باشد ، یا سالمندانی که دچار سوء تغذیه هستند. همچنین  ممکن است بعضی از سالمندان به علت مشکلات دندان و یا مشکلات گوارشی از خوردن سبزیجات و میوه‌جات پرهیز کنند ، در حالی که این منابع غذایی تامین‌کننده‌ی ویتامین Cهستند. مصرف زیاد آنتی بیوتیک‌ها می‌تواند باعث کمبود ویتامین k شود.

کمبود ویتامین  Dممکن است در سالمندان، به ویژه در کسانی که از نور آفتاب دور هستند به وجود آید.

در مورد مواد معدنی باید گفت با رعایت یک برنامه غذایی صحیح می‌توان مواد معدنی مورد نیاز سالمندان را تا حد زیادی تأمین کرد. فقط باید به میزان کلسیم دریافتی که معمولا مقدار مصرف آن در سالمندان به میزان توصیه شده نمی‌رسد توجه شود. عوامل متعددی در کمبود کلسیم در سالمندان نقش دارند. از جمله میزان جذب روده‌ای کلسیم، کار کلیه‌ها، متابولیسم استخوان‌ها، تداخل غذا و دارو، کم تحرکی و عدم مصرف کافی لبنیات به دلیل عدم تحمل لاکتوز. در صورتی که شیر و لبنیات به مقدار کافی مصرف نشود ممکن است نیاز به مصرف مکمل کلسیم باشد که البته تشخیص آن باید توسط پزشک و متخصص تغذیه صورت گیرد. مصرف سدیم هم باید در سالـمندانی که مبتلا به فشار خون، مشکلات قلبی، کلیوی و دیابت هستند، محدود شود.

اساسا سالمندان عزیز باید اصول کلی زیر را مد نظر داشته باشند :

۱- مراجعه به موقع به پزشک و متخصص تغذیه جهت بررسی وضعیت سلامتی و تغذیه‌ی خود و پیروی از یک برنامه‌ی غذایی صحیح

۲- توجه به بهداشت دهان و دندان و رسیدگی مناسب و به موقع به آن

۳- مصرف ۶-۵ لیوان آب در روز

۴- استفاده از تمام گروه‌های غذایی و ایجاد تنوع غذایی در برنامه روزانه

۵- مصرف مقادیر کافی میوه‌جات و سبزیجات

۶- استفاده از نان‌های سبوس‌دار

۷- محدودکردن مصرف غذاهای چرب و شیرینی‌ها

۸- مصرف کافی لبنیات مثل شیر و ماست ( حداقل ۲ لیوان شیر یا ماست در روز )

۹- سالمندانی که دچار بی‌خوابی هستند، از مصرف قهوه و چای هنگام بعد از ظهر و شب خود داری و یک فنجان شیرگرم قبل از خواب مصرف کنند.

۱۰- از مصرف چای تا ۲ ساعت بعد از غذا اجتناب و در صورت امکان از لیموی ترش تازه در کنار غذا جهت جذب بهتر آهن غذا استفاده کنند.

۱۱- قرار گرفتن در معرض نور آفتاب به مدت نیم ساعت در روز و استفاده از لباس‌های رنگ روشن برای تامین ویتامین D لازم توصیه می‌شود.

۱۲- به کلیه سالمندان محترم توصیه می‌شود با توجه به شرایط بدنی خود ، نرمش و تحرک روزانه را هر چند به مقدار کم آغاز کنند. حتی ۲۰ دقیقه پیاده‌روی سبک در هوای آزاد می‌تواند در ایجاد نشاط و سلامت سالمندان بسیار موثر واقع شود و برای انجام فعالیت‌های سنگین هم بهتر است ابتدا با پزشک خود مشورت کنند.

۱۳- بدخوابی یکی از مشکلاتی است که در سالمندان رخ می‌دهد. به دلیل اینکه مزاج به سمت سردی گرایش پیدا می‌کند سالمندان خواب خوب ندارند و با تدابیر غذایی می‌توان مشکل بد خوابی را حل کرد همچنین استفاده از غذاهایی که رطوبت زیاد دارند مانند کاهو همراه با ادویه‌های گرم می‌تواند برای رفع کم‌خوابی مفید باشد.

۱۴- بروز خشکی پوست و بیماری‌هایی مثل آن که دارای مزاج سرد و خشک است در سالمندان بیشتر بروز پیدا می‌کند که ماساژ با روغن‌هایی مانند بادام و بنفشه برای رفع خشکی پوست بسیار مناسب است.

بهترین غذاهایی که سالمندان باید بخورند، چیست؟

سالمندان اغلب مزاج سرد و خشک دارند و باید ازغذاها و نوشیدنی‌هایی که مزاج گرم و تر دارند، مصرف کنند. سالمندان در درجه‌ی اول باید از غذاهای با حجم کم ولی با ارزش غذایی بالا که سریع هضم و زود از معده خارج می‌شود، مصرف کنند و چون در این سنین، دستگاه گوارش به‌خصوص معده ضعیف است، غذا باید در سه-چهار وعده و به‌دفعات خورده شود. زرده‌ی تخم‌مرغ نیم پز، آبگوشت کم‌چرب، نان خوب پخته شده، گوشت بره، جوجه مرغ یا خروس، گوشت کبک، شیر گرم و عسل، حریره‌ی بادام و حلیم کم‌چرب گندم بهترین غذاهایی است که هضم خوب و ارزش غذایی بالا دارد. شیر بز به شرطی که با بدن سالمند سازگار باشد و تولید نفخ نکند، به دلیل رطوبت متعادلی که دارد، مناسب مزاج سالمندان است.

سالمندان باید از مقاربت جنسی به میزان زیاد اجتناب کنند و شب شام بخورند و با شکم خالی به رختخواب نروند. بهترین خواب‌آور برای این رده‌ی سنی، مصرف کاهو و خوردن سیر بوده و بهتر است از چغندر، کرفس و تره بیش از دیگر سبزی‌ها استفاده کنند.

غذاهاى مقوى توان جنسی در طب سنتی برای سالمندان
غذاهاى مقوى باه در سنین بالا زمانى که پاکسازى و تعدیل اخلاط در بدن انجام شده است موجب تقویت تمام بدن به‌طور عام و تقویت نیروى جنسى به‌طور خاص مى‏شود.
تخم‏مرغ و پیاز و روغن زیتون، حلیم که از گوشت بره جوان و گندم تهیه شده باشد، مصرف تخم‏مرغ همراه با گوشت، تخم‏مرغ با پیاز به‌ویژه اگر در روغن زیتون یا حیوانى و روغن کنجد سرخ شود. خوردن تخم‏‌مرغ با گوشت و با گوشت پرندگان و علفخواران که خود مبهى(افزاینده‌ی توان جنسی) باشند به اثرات باهیه آن مى ‏افزاید. علامت بهترین تخم‏‌مرغ براى تقویت بدن و نیروى جنسى بنا بر روایتى که از امام على (ع) نقل شده تخم‌مرغى است که دو سر آن یکنواخت نباشد.

شیر گوسفند، شیر و عسل، زنجفیل و عسل، زعفران و عسل، کندر و عسل، کندر و عسل و زعفران و مجموعه این‏ها با داروهاى دیگر تقویت نیروى جنسى، مقوى باه هستند. لازم است براى دورى از خشکى مزاج کنار داروهاى فوق مقدارى شیر محلی مصرف شود.

خوردن گوشت گوسفند پخته با شیر، ضعف را برطرف کرده و مقوى توان جنسى است. سیب‏ زمینى و مواد غذایى که با آن طبخ شود مقوى باه است. اما تکرار آن براى معده‌ی سالمندان مضر است. سیب‏زمینى خام داراى ویتامین C فراوانى است. آب تازه‌ی آن را براى ناراحتى‌هاى معده از جمله زخم معده بکار مى‌‏برند.

نخود آب پز و نخود چی با پوست:
نخود آب پز از داروها و غذاهاى باهیه مشهور به‌شمار مى‏‌رود. بادآور است و مزاجش گرم مى‏باشد. نخود آب پز شده غذاى ساده‏اى است که تنها نخود با آب و کمى نمک روى شعله‌ی ملایم شب تا صبح طبخ مى‏‌شود تا کاملا نرم و قابل هضم و جذب شود. هنگام مصرف روغن زیتون و آب لیموی‌ترش مزه‏اش را دلپذیر مى‏‌سازد. در طب سنتى به‏ عنوان دارو و غذاى پاک‏‌کننده‌ی دستگاه گوارش از اخلاط سرد به‌شمار مى ‌آید. براى سرد مزاج‌هاو مأیوسین از نیروى باه غذاى مناسبى به‌شمار مى‏‌رود. نخود آب پز یا نخودچی با ۵۰ درصد پوست(نخودچی که کاملا بدون پوست است به‌خاطر نداشتن املاح و ویتامین‌های موجود در پوست نخود دارای ارزش غذایی پایینی است) برای سالمندان و افراد مسن و خصوصا برای نوجوانان و جوانان درحال رشد بسیار مفید و مغذی هست.

اجابت مزاج؛ یک روز در میان طبیعی است

در پاسخ به این پرسش که برای رفع یبوست سالمندان چه خوردنی‌هایی توصیه می‌شود باید گفت؛ بهترین ملین‌ها انجیر، صمغ درخت سقز، مویز، رطب و روغن زیتون است. در دوران سالمندی، اجابت مزاج یک روز در میان طبیعی بوده و نیاز به مصرف زیاد خوراکی ملین نیست. توصیه می‌شود سالمندان برای کمک به اجابت مزاج بهتر استحمام بیشتری داشته باشند؛ زیرا با تامین رطوبت بدن، فضولات و سموم برای خروج آماده‌تر می‌شود، ضمن این‌که این افراد در این رده‌ی سنی با پرهیز از مصرف خوراکی‌های با طبع گرم و سوزان و خشک می‌توانند از بروز یبوست جلوگیری کنند.

۶ ساعت خواب کفایت می‌کند

بی‌خوابی یکی از شایع‌ترین مشکلات سالمندان است که می‌تواند آنها را کسل و خسته کند. دکتر زارعیان در این خصوص می‌گوید: بهترین مکان برای حضور و خواب سالمندان جایی است که خصوصیاتی شبیه هوای بهاری داشته باشد و پنج شش ساعت خواب برای این رده‌ی سنی کفایت می‌کند. بهتر است هنگام خواب، بستر و پوشش سالمندان نرم و گرم باشد و کمی حرکت و راه‌رفتن پیش از به رختخواب رفتن توصیه می‌شود. لازم است سالمندان برای تقویت قلب، کبد و معد‌ه‌ی خود، از تقویت‌کننده‌ها، شربت‌ها یا عرقیات گیاهی بیشتری استفاده کنند.

چگونگی پیشگیری از سارکوپنیا در سالمندان

با افزایش سن، بدن سالمند دچار تغییراتی می‌شود. یکی از این تغییرات، کاهش حجم و توده عضلات بدن است که به نام بیماری سارکوپنیا شناخته می‌شود. اگر برای کاهش سرعت و میزان این روند تخریبی کاری نکنیم، عضلات به‌شدت تحلیل خواهد رفت و شکستن استخوان در پی زمین خوردن رخ خواهد داد.

پیاده‌روی و دیگر ورزش‌های هوازی به تنهایی کارساز نیست و در کنار آن سالمندان باید به ورزش‌های مقاومتی و استفاده از دمبل یا وزنه‌ها به منظور عضله‌سازی در بدن بپردازند، ضمن این‌که به سالمندان توصیه می‌کنیم مصرف کافی پروتئین و ویتامین D را در اولویت مصرف قرار دهند. بهتر است ورزش‌های مقاومتی از دوران میانسالی شروع شود و تا دوران سالمندی ادامه یابد.

سالمندان بیمار، حرکت گهواره‌ای کنند

در برخی کتاب‌ها حرکت، ورزش و فعالیت بدنی برای سالمندان محدود شده است. داشتن حرکت نرم برای سالمندان مفید است، ولی اگر حرکت برای آنان ممکن نباشد، حرکت گهواره‌ای و تکان دادن ملایم دست‌ها و پاها توصیه می‌شود. ورزش و فعالیت بدنی سنگین برای سالمندان بیمار ضرر دارد. سالمندانی که دچار مشکلات و بیماری‌های مغزی هستند، ورزش‌هایی همچون پیاده‌روی و سوارکاری برایشان مفید است، البته در صورتی که سرشان زیاد تکان نخورد. مهم‌ترین نکته در ورزش سالمندان ازپاافتاده این است که اندام‌های ناتوان آنها را به تدریج با ورزش مناسب تمرین و حرکت دهیم.

سخن آخر اینکه؛ خانواده‌های سالمندان با توجه به حساسیت این دوران از نظر وضع جسمی، روحی و تغذیه‌ای با حمایت عاطفی از سالمندان و همچنین تهیه‌ی غذاهای مطبوع و خوش‌طعم، همکاری در خرید و تهیه‌ی غذا و توجه به مشکلات احتمالی دیگر، می‌توانند شرایط مطلوبی را برای سالمندان فراهم آورده و میزان مشکلات این دوران را تا حد امکان کاهش دهند.