حقیقت پنهان آیین ها

روزنامه ایران در ویژه نامه نوروز، در یادداشتی به قلم دکتر بهمن نامور مطلق عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی و از اعضای حلقه نشانه شناسی ایران، نوشت:هر روایت اسطوره ای و هر آیینی بر اساس مضمونی ویژه شکل میگیرد. این مضمون هسته مرکزی و علت اصلی شکل گیری آن اسطوره و آیین خواهد بود.

این یادداشت در ادامه آورده است: مضمون اصلی نوروز «امید » است، نوروز بیانگر پایان زمستان سرد و تاریک و آغاز فصل نور و گرما است. نوروز بیانگر آن است که طبیعت پس از زمستان، ققنوس وار بهاری میشود. در کنار این مضمون اصلی مضامینی مانند طبیعت دوستی، نوعدوستی، صلح، پیشرفت، شادی و اعتدال نیز در پدیده نوروز دیده میشود.

نوروز یعنی اعتدال بهاری و اگر خوب فهم شود «جشن اعتدال » نیز هست زیرا نوروز، اعتدال میان روز و شبی است که به سوی روشنایی گرایش پیدا میکند.
در شرایطی که جهان دستخوش انواع افراط گریها و تندرو یهای مخرب است نوروز میتواند جشن اعتدال و میانه روی نیزباشد. نوروز میتواند مبدأ طرد گروههای افراطی باشد که زندگی در صلح و آرامش را برای انسان معاصر به مخاطره انداخته اند و بیشتر نشان از زمستان و پایان ناامیدی، جنگ، گسست و خشونت دارند.

 نوروز اگر به یک فرهنگ و گفتمان تبدیل شود با خود امید، اعتدال، صلح و آرامش خواهد آورد.
از دیرباز هر فرهنگ و قومی با مشاهده تغییر و چرخش فصول و وضعیت آب و هوا متوجه گردش سال شده و روزی را برای این تغییرات و محاسبه آن تعیین کردند. در اینجا نیز تمدنهای «میان رودان » از قدمت و غنای کم نظیری برخوردارند اما مبدأ این تغییرات نزد اقوام و فرهنگهای گوناگون متفاوتب و چنان که برخی روزنخست تابستان
و برخی پاییز، برخی زمستان و برخی بهار را انتخاب کرده اند. ایرانیان ازنادر تمدن هایی بودند که از دوران باستان، پایان زمستان و «روز نخست بهار » را نخستین روز سال اعلام کردند.

 بی شک هر انتخابی بیانگر نوع جهان بینی آن فرهنگ و قوم تلقی میشود بخصوص انتخاب مهمی مانند «نوروز» انتخاب «روز نخست بهار » براساس تقویم خورشیدی بیانگر دو موضوع مهم نزد این قوم هند- و- اروپایی است:  نخست توجه به «طبیعت » و دوم توجه به «خورشید ».

برخی ازبزرگترین جشنهای جوامع برگرفته از رخدادهای طبیعت وبرخی دیگر برگرفته از رخدادهای فرهنگی هستند. در اینجا جشن نوروز براساس تحول طبیعت شکل گرفته است و در واقع جشنی طبیعی به شمار میرود. این موضوع بویژه در دورهای که ما در آن زندگی میکنیم یعنی دورهای که انسان محوری (اومانیسم) صدمات زیادی را بر پیکره انسان و شرایط زمین وارد کرده؛ قابل توجه است.

 ویژگی دوم یعنی خورشیدی بودن این جشن نیزبراساس فرهنگ خورشید محور هند–  و- اروپایی شکل می گیرد که دراین خصوص خود را از فرهنگ های سامی متمایز می گرداند. جشنهای بزرگ همواره همراه با عناصری هستند که به آنها عمق و گستردگی می بخشد.

یکی از این عناصر مراسم آیینی و دیگری روایت های اسطورهای هستند. در واقع آیینها و اسطوره ها همچنین نمادها و کهن الگوها دلالت های پنهان جشن های اصیل و کهن محسوب میشوند. این عناصربه جشن ها اصالت، دلالت (ضمنی)، وسعت و ژرفنایی می بخشند. که نالگوها، نمادها، اسطوره ها و آیین ها همگی از بیان غیرمستقیم و لایه دار برخوردارند.
دراینجا به دو عنصر اسطوره و آیین اشاره مختصر می شود: اسطوره معادل «میتوس» انتخاب شده است و میتوس یعنی «حکایت ». اسطوره ها به حوادث و اتفاقات بزرگ، «پوشش یا روایت » اعطا میکنند.

انسانها بویژه انسان های کهن با اسطوره ها به تبیین و توجیه اتفاقاتی میپرداختند که امکان فهم عقلانی آنها میسرنبود. این بدان معنان نیست که اسطوره ها یکسره خیالبافی است بلکه اسطوره ها برداشت فرهنگها از هستی هستند که بر پایه تخیل استوار شده است.
همچنین روایتها یا اسطورها به عنوان یکی از مهمترین میراث نامحسوس فرهنگ ها موجب انسجام و همبستگی ملتها میشود.
نوروز که یکی از بزرگترین حوادث انسان ایرانی محسبوب می شود از روایت های اسطوره محروم نمانده است. برعکس نوروز یکی از جشن نهایی است که بیشترین روایتهای اسطوره های را دارد که این چند اسطوره های
اهمیت آن در فرهنگ ایرانی است.
براساس «بندهش » و برخی کتب اساطیری یکی از روایتهای مرتبط با نوروز این است که نوروز را آخرین دوره آفرینش و زایش نخستین انسان یعنی «گیومرث» پنداشته اند. بدین ترتیب که پس از سپری شدن پنج مرحله آفرینش آسمان، آب، زمین، درختان، چارپایان مرحله ششم و پایانی نخستین انسان توسط اهورامزدا خلق شد، اما روایت های اسطوره های به این روایت گیومرث محدود نمی شود چنان که روایت دیگری نیز در این خصوص وجود دارد که یکی از مشهورترین آنها مربوط به جمشید می شود.
«اسطوره جمشید » آمده است که او پس از شکست دادن دیوان روی تخت خویش نشست و دیوان وی را به آسمان بردند و هنگام بازگشت این روز را نوروز نامیدند. این حکایت جمشید که نامش نیز پیوند وی را با خورشید بیان میکند، موجب میشود تا جشن نوروز از آفرینش انسان ونوزایی طبیعی با یک روایت اسطورهای به یک امر فرهنگی تبدیل شود.
 

 منبع: روزنامه ایران